Κοινωνική Οικονομία – Απασχόληση και Τοπική Αυτοδιοίκηση

*Του Στέλιου Κατωμέρη

Χρόνια τώρα παρατηρούμε ότι στην υπόλοιπη Ευρώπη η Κοινωνική Οικονομία απασχολεί περίπου το 6,5% των εργαζομένων και δημιουργεί περίπου  το 10% του ΑΕΠ. Τα νούμερα αυτά λίγο ή πολύ είναι γνωστό ότι οφείλονται κυρίως στην επιτυχή λειτουργία των συνεταιρισμών κάθε είδους και λιγότερο των κοινωνικών επιχειρήσεων. Παράλληλα πρέπει ωστόσο να σημειωθεί ότι το κοινωνικοοικονομικό αλλά και το νομοθετικό πλαίσιο των δυτικοευρωπαϊκών κρατών προωθεί παράλληλα ένα εναλλακτικό μοντέλο κοινωνικών επιχειρήσεων οι οποίες είναι πρωτοβουλίες που στηρίζονται οικονομικά - ειδικότερα στο ξεκίνημα τους - από ιδιωτικές δωρεές, κοινωνικές επενδύσεις και υποστήριξη των τοπικών κοινωνιών όπως οι δήμοι και οι κοινότητες. Υπάρχουν πολλά παραδείγματα τόσο στην Ισπανία, Γαλλία, Βρετανία, Ιταλία και αλλού με κύρια στόχευση τη προστασία των ευάλωτων ομάδων και για κάποιες από αυτές όπως οι παραβατικοί, μετανάστες, μακροχρόνια άνεργοι ή άνεργοι πριν τη συνταξιοδότηση, την σταδιακή είσοδο τους (ή επανείσοδο τους) στην απασχόληση.

Το 2011 ο νόμος 4019 όρισε για πρώτη φορά το πλαίσιο ίδρυσης και λειτουργίας των Κοινωνικών Συνεταιριστικών Επιχειρήσεων οι οποίες είναι ολιγομελείς κοινωνικοί συνεταιρισμοί ή συνεταιρισμοί κοινωνικού σκοπού, με ελάχιστη συμμετοχή πέντε έως επτά ατόμων. Σήμερα λειτουργούν 1200 περίπου Κοιν.Σ.Επ. οι οποίες στη πλειοψηφία τους έχουν ιδρυθεί με κύριο σκοπό την εργασιακή ένταξη των μελών τους - μέλη ευάλωτων και ειδικών ομάδων - μέσω μιας εναλλακτικής επιχειρηματικότητας όπως αυτή περιγράφεται και στους δύο νόμους της Κοινωνικής οικονομίας του 4019/11 και του πιο πρόσφατου 4430/16. Παρά τις σχετικές εξαγγελίες από τις εκάστοτε πολιτικές ηγεσίες για την επιτυχία του πεδίου της ΚΟ τα αποτελέσματα δέκα περίπου χρόνων από την αρχική νομοθετική πρωτοβουλία με στόχο την ανάπτυξη της κοινωνικής οικονομίας και των φορέων της όπως ευαγγελίζονταν οι σχετικοί νόμοι, είναι πενιχρά και απογοητευτικά. Σύμφωνα με στοιχεία της ειδικής γραμματείας Κ.ΑΛ.Ο που δημοσιεύτηκαν τον Μάιο 2019 η απασχόληση είναι ακόμη το ζητούμενο και προς το παρόν αποτελεί πρόκληση η ανάπτυξη της στο πεδίο. Ο αριθμός των εργαζομένων στους 1.247 Φορείς (Κοιν.Σ.Επ. και Συνεταιρισμούς Εργαζομένων) ανέρχεται μόνο σε 1.332 (μέσος όρος 1,1 εργαζόμενοι/Φορέα). Στα αποτελέσματα βέβαια περιλαμβάνονται και οι Κοι.Σ.Π.Ε. (κάποιοι απασχολούν άνω των 50 εργαζομένων) οι οποίοι έχουν διαφορετικές αφετηρίες (αποιδρυματοποίηση ασθενών και ψυχιατρική μεταρρύθμιση), χωρίς να εξαιρούμε και κάποιες βιώσιμα λειτουργούσες Κοιν.Σ.Επ. Οι πρώτοι επωφελούνται κάποιων νομικών διευκολύνσεων λόγω της ιδιαιτερότητας των σκοπών τους, είναι παλαιότεροι συνεταιρισμοί (ν2716/99) και - ορθώς λόγω της αποστολής τους - υποστηριζόμενοι από το υπουργείο υγείας. Παρά ταύτα σύμφωνα με τα στοιχεία του ΕΡΓΑΝΗ - όπως αναφέρει η έκθεση της ειδικής γραμματείας - 890 φορείς δεν δήλωσαν εργαζόμενους.

Τα ελάχιστα επιτυχημένα παραδείγματα των Κοιν.Σ.Επ. οφείλουν τη βιώσιμη λειτουργία τους σε έργα που συνθέτουν την αποστολή και το επαγγελματικό αντικείμενο με τις δεξιότητες και γνώσεις των μελών τους αλλά και τις ανάγκες της τοπικής κοινότητας. Υπάρχουν και κάποιες Κοιν.Σ.Επ. που λειτουργούν επωφελούμενες έργων από ΜΚΟ ως παραρτήματα τους, ως παρακολουθήματα εκπαιδευτικών οργανισμών, ενώ ορισμένες έχουν ιδρυθεί με κατεύθυνση και άτυπη εργοδοσία από αναπτυξιακές επιχειρήσεις κάποιων δήμων ειδικά στη περιφέρεια. Υπάρχουν επίσης και κάποιες Κοιν.Σ.Επ. οι οποίες λειτουργούσαν στο παρελθόν ως συμβατικές ιδιωτικές επιχειρήσεις και αξιοποίησαν το θεσμικό πλαίσιο της ΚΟ για διάφορους λόγους οι οποίοι όμως δεν είναι επίσημα γνωστοί αφού το μητρώο της Κοινωνικής και Αλληλέγγυας Οικονομίας δεν έχει προχωρήσει σε ελέγχους και δημοσιοποίηση αποτελεσμάτων για την δεοντολογική λειτουργία του πεδίου. 

Η αισιόδοξη και φιλόδοξη οπτική όπως και οι σχετικές κατευθύνσεις των νόμων όπως φαίνεται δεν έχουν επιτευχθεί έως σήμερα και οι λόγοι είναι πολλοί. Μεταξύ ποικίλων προσκομμάτων και κάποιων νομοθετικών ασαφειών υποκρύπτεται και η απροθυμία της επίσημης πολιτείας και των ΟΤΑ α’ και β’ βαθμού να εφαρμοστούν τα καίρια άρθρα για να λειτουργήσει το νομοθετικό πλαίσιο ώστε να αναπτυχθεί το πεδίο της ΚΟ. Το γεγονός ωστόσο του ότι κάποιοι δήμοι ήδη έχουν ξεκινήσει συνεργασία με κάποιες Κοιν.Σ.Επ. - με μεγάλη μάλιστα επιτυχία - δείχνει και το θετικό μέλλον που μπορεί να έχει ο χώρος όπως αναμένεται για πολλά χρόνια και από τους ίδιους τους δρώντες της ΚΟ. Στο αποτέλεσμα αυτό - αν και πολύ περιορισμένο ακόμη - συντελεί η κοινωνική κατεύθυνση των Κοιν.Σ.Επ. των οποίων η δραστηριότητα δεν είναι ανταγωνιστική και δεν έρχεται σε αντιπαράθεση με την κλασσική επιχειρηματικότητα της κοινωνίας των δήμων αφού καλύπτει δραστηριότητες που συνήθως είναι εκτός πλαισίου επαγγελματικής κατεύθυνσης των συμβατικών ιδιωτικών επιχειρήσεων. Είναι βέβαια γεγονός ότι αυτό το κοινωνικό προφίλ που ίσως να αναζητείται να αξιοποιηθεί σε επίπεδο δήμων ή περιφέρειας δεν είναι σαφές αφού η μέτρηση του κοινωνικού αντικτύπου όπως συνοπτικά περιγράφηκε στο άρθρο 2 παρ. 9 και 10 δεν έχει ακόμη υλοποιηθεί ώστε να καταγραφούν τα αποτελέσματα και να αρχίσει να μετράται η πραγματική κοινωνική συνεισφορά της κάθε Κοιν.Σ.Επ.

Όπως ακροθιγώς προαναφέρθηκε ο προσανατολισμός της κοινωνικής οικονομίας και κοινωνικής επιχειρηματικότητας είναι οι μειονεκτούσες κοινωνικές ομάδες εντός των οποίων συναθροίζονται πολίτες με δυσεπίλυτα κοινωνικά προβλήματα όπως είναι οι ψυχικά ασθενείς, άτομα με ελαφρά ψυχοκοινωνικά προβλήματα, άνεργοι μεσήλικες και άτομα πριν τη συνταξιοδότηση, νέοι μακροχρόνια άνεργοι, πρώην παραβατικοί και αποφυλακισμένοι και εν γένει άτομα με κοινωνικό στίγμα. Στο σημείο αυτό η συμμετοχή και συνέργεια της επίσημης και θεσμισμένης κοινωνίας των πολιτών όπως είναι οι ΟΤΑ α’ και β’ βαθμού είναι αναγκαία και ουσιαστικά μπορεί να κρίνεται και υποχρεωτική αφού οι δήμοι δεν είναι τίποτα παραπάνω από μια θεσμικά κατοχυρωμένη διοικητική ενότητα α’ βαθμού ή και β’ βαθμού (Περιφέρειες) που πηγάζει, επηρεάζεται και εκπορεύεται (δημοτικοί σύμβουλοι) σε μεγάλο βαθμό από τους ίδιους τους πολίτες. Οι Κοιν.Σ.Επ και οι Κοι.Σ.Π.Ε. είναι οι γέφυρες, οι χώροι ανοχής της διαφορετικότητας, οι κοιτίδες επανένταξης όσων δεν μπορούν να ενταχθούν στο συμβατικό κοινωνικοοικονομικό πλαίσιο με τους κανόνες που αυτό απαιτεί. Είναι οι φορείς ήπιας μετάβασης και εναλλακτικής επιχειρηματικής δράσης και στόχευσης. Είναι γνωστό επίσης ότι οι κοινωνικοί συνεταιρισμοί δεν έχουν ως επιχειρησιακό ή/και καταστατικό σκοπό το κέρδος, δεν διανέμουν τα πλεονάσματα στα μέλη τους ως μέρισμα και όσα τυχόν πλεονάσματα προκύψουν επανεπενδύονται - βάσει του νόμου 4430/16 - στη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας.

Είναι γεγονός ότι η ΚΟ έχει συντελέσει - κυρίως στην υπόλοιπη Ευρώπη - στην επίλυση πολλών προβλημάτων και είναι ένα από τα μέσα αντιμετώπισης των προβλημάτων ένταξης στην απασχόληση κάποιας μερίδας συμπολιτών μας. Είναι επίσης γεγονός ότι οι ΟΤΑ α΄ και β΄ βαθμού (δήμοι και περιφέρειες) έχουν την θεσμική ανάθεση από τους πολίτες και την συνταγματική αποστολή να αποφασίζουν σε μεγάλο βαθμό για τις πρωτοβουλίες και συντονισμένες προσπάθειες επίλυσης τοπικών προβλημάτων, δίνοντας καίριες λύσεις ανάλογα με τις ιδιαιτερότητες που έχει ο κάθε τόπος. Είναι επίσης γνωστό ότι οι περιφέρειες μέσω των δήμων διαχειρίζονται μεγάλα κονδύλια προερχόμενα από την ΕΕ ειδικότερα τα τελευταία χρόνια για την ΚΟ και Κοινωνική επιχειρηματικότητα παρά το λυπηρό γεγονός της μη αξιοποίησης τους έως σήμερα. 

Τονίζεται από τα προαναφερόμενα  η τεράστια σημασία και ταυτόχρονα η ευθύνη που έχουν οι δήμοι για την υποδοχή των κοινωνικών πρωτοβουλιών εκ μέρους των προαναφερόμενων κοινωνικών εγχειρημάτων (Κοιν.Σ.Επ. και Κοι.Σ.Π.Ε.) η προσεκτική μελέτη έργων εντός της επικράτειας τους και η συνεργασία για την επιτυχία τους ως μέλη μιας σύμπραξης και ενός ευρύτερου συνεργατικού εγχειρήματος με τεράστιας σημασίας κοινωνικό αντίκτυπο όπως είναι η κοινωνική και οικονομική επανένταξη των  μελών των τοπικών κοινωνιών. Είναι βέβαιο ότι τα αποτελέσματα δεν δημιουργούνται με προσδοκίες και καλή θέληση μόνο αλλά και με συντονισμένη δράση. Είναι αναγκαία η πληροφόρηση των δημοτών για την αξία της ΚΟ και επιχειρηματικότητας και η καλλιέργεια θετικού πνεύματος επίλυσης προβλημάτων και όχι η επιφανειακή ψηλάφηση του χώρου της ΚΟ από ορισμένους με στενά πολιτικά κίνητρα και κριτήρια ή ως χώρος πολιτικολογίας και ιδεοληπτικής επεξεργασίας που μόνο απώλεια χρόνου δημιουργεί προς το τελικό σκοπό που είναι η κοινωνική και οικονομική αποκατάσταση των μειονεκτούντων συμπολιτών μας.

Είναι άμεσα επιβεβλημένο να προχωρήσουν σε διάλογο οι δήμοι με τους κοινωνικούς συνεταιρισμούς και τα θεσμικά όργανα τους για την άμεση οργάνωση διάχυσης των αρχών και σκοπών της ΚΟ και κοινωνικής επιχειρηματικότητας στην περιοχή τους. Είναι συνεπώς άμεσα αναγκαίο τα στελέχη των δήμων, οι σύμβουλοι των δημάρχων, τα στελέχη της περιφέρειας, οι αντιπεριφερειάρχες, όλοι εν γένει οι αιρετοί οι δήμαρχοι και οι περιφερειάρχες της χώρας να εκπονήσουν, σχεδιάσουν και υλοποιήσουν ενέργειες ενημέρωσης των τοπικών κοινωνιών. Στην συνέχεια να παροτρύνουν και να συντελέσουν στην υποδοχή και υποστήριξη των τοπικών κοινωνικών συνεταιρισμών και τη στήριξη τους με ανάθεση τοπικών έργων για τη βιώσιμη στην οικονομική λειτουργία τους και την επίτευξη των σκοπών τους επ’ ωφελεία της τοπικής κοινωνίας που μέρος της και οι ίδιοι εκπροσωπούν. Οι κοινωνικές υπηρεσίες που δεν αναλαμβάνονται από ιδιώτες για διάφορους λόγους, κάποιες άλλες υπηρεσίες που μπορούν να υποστηριχθούν καλύτερα από κοινωνικούς συνεταιρισμούς και κάποιοι τομείς υπηρεσιών των δήμων που λειτουργούν προβληματικά για πολλούς λόγους θα μπορούσε να είναι μια αρχή. Ας ακολουθήσουν το παράδειγμα κάποιων - ελάχιστων δυστυχώς - δήμων και περιφερειών που έχουν ήδη επιτυχώς ξεκινήσει να υλοποιούν έργα με Κοιν.Σ.Επ. και Κοι.Σ.Π.Ε. (παραδείγματα διαθέσιμα σε κάθε ενδιαφερόμενο) και έχουν καταγράψει μεγάλο κοινωνικό αποτύπωμα. 

*Κοινωνικός συνεταιριστής και Υποψήφιος Διδάκτωρ Παντείου Πανεπιστημίου– Τμήμα Κοινωνικής πολιτικής